Home

Explore the Coastal Treasure !

We are sure that you may not even heard of many of the places near us. And that's what we call " Discovering the Undiscovered Konkan". We are all set to give you a memorable and pleasurable Konkan all the way.

ph_kunkeshwar.jpg Kunkeshwar Temple 

Set on the backdrop of a five kilometer long seashore, this place is recognized as “Kashi” of Konkan. The place is well-known for the beautiful temple of Lord Shiva, built by the Yadavas in the 11th century.

This was also the place of residence of the Pandavas during their exile. The place is surrounded by serene greenery every moment is captivating.


 ph_jetti.jpg Anand Wadi Jetty

Here, hundreds of trollers (mechanized fishing boats) gather tonnes of fish everyday. These fish are sorted, cleaned, packed, stored in cold storage, auctioned and sent to various large cities across India. One can be a witness to all these processes very closely and in depth. In addition, there are other industries such as canning, fish oil production, ship building and allied training centers at Devgad.


ph_girye.jpg Girye Rameshwar Temple

This temple is a monolithic structure built underground, with steps carved in the 50 meter rock. Here, the idol of Lord Shiva, made of around 50 kg of pure Silver is simply stunning. The walls of the temple are full of intricate drawings and scenes from “Mahabharata” that leaves you mesmerized. Other attractions around are the mango research center and the last resting place of yet another brave and patriotic Admiral of the Maratha supremacy Sambhaji Angre.The speciality of this temple is that it is almost 200 ft under ground. It is not visible from the main road. The only sign that confirms its existance is an old welcome arch. A 20 ft wide road has been carved inside the hill that leads to a massive plateau on which this historical temple welcomes you.


ph_vijaydurg.jpg Vijaydurg Fort

This is one fort which was a bastion in the naval power of Chhatrapati Shivaji Maharaj. Built about 800 years ago, this fort is spread over 17 acres of land.

The speciality of this fort is a well of sweet water surrounded by sea on almost all sides. Many structures like the Hanuman temple, Bhavani mata temple, horse stable are standing in their original glory, making the fort worth visiting. Seasonal boating facility in the sea is also available. This, again, is a 'moving' experience.

 

ph_mitbav.jpg Mithbav Beach

The beach here is lined by trees almost touching the skies. The speciality of this beach is the white soft sand all throughout. Mithbav village nearby is entirely existent on this sand. A bare-footed leisure walk on this beach, watching sea turtles, seagull and at times dolphins will make you forget the world for sure.


ph_saitwada.jpg Saitavade Waterfall

This perennial waterfall is located about 30 km from Galaxy. You must visit here during the monsoons, the scene will simply leave you spell-bound.


ph_dipgruh.jpg Light House

Spread over a sprawling 120 acres, this fort was built in 1705 by Kanhoji Angre, a patriotic and valiant admiral of the Maratha reign. Even today, almost entire fort is in a fairly original condition. Various structures like Ganesh temple, light-house, ancient scriptures and cannons remind us of the glorious times of the bygone era. Watching sunset from here is a feast for the eyes and whale of an opportunities for the shutter-bugs.Galaxy arranges for a guided tour to the fort and Lighthouse. The international coding and communication pattern of the lighhouse is worth observing.


5.jpg Devgad Bazar

A weekly bazaar at Devgad is a galore of all essential things in life. Day long Friday bazaar offers everything from clothing to food to toys to fresh fish and crabs to almost everything under the sun.


14.jpg Devgad Alphonso ( Devgad Hapus)

Alphonso mango is the unique speciality of Devgad. The soil here produces the best mango and other local fruits such as jackfruit and cashew that are exported globally. In India Mango is also termed at the king of all fruits. Galaxy arranges guided educational tour to the mango and fruit plantations / pulp factory.


देवगड-विजयदुर्ग पर्यटन विषयी

चला जाऊया कोकण पर्यटनाला !
पहिली पसंती देवगड-विजयदुर्गाला !!

 


  

निसर्गाने सौंदर्याची मुक्त उधळण केलेली असतानाही एक अविकसित भाग म्हणून आज पर्यंत देवगड-विजयदुर्गची ओळख होती. वास्तविक काश्मिर-उटी च्या तसेच केरळ आणि आसामच्या तोडीस तोड येथे आज पर्यटन स्थळे असूनही त्यांना आवश्यक तेवढी प्रसिध्दी न मिळल्याने ही सौंदर्य स्थळ दुर्लक्षित राहून पर्यटन स्थळांचा मान त्यांना मिळू शकलेला नाही. दि. 31 मार्च 1997 रोजी भारतातील पहिला पर्यटन जिल्हा म्हणून सिंधुदुर्ग जिल्हयाचे नाव जाहिर झाले आणि येथे पर्यटनाचे वारे वाहू लागले. त्यामुळे जगाच्या पर्यटन नकाशावर सिंधुदुर्ग जिल्ह्याबरोबर देवगड-विजयदुर्ग चे नाव येण्याचा मार्ग मोकळा झाला.

नवयुवतीने आपल्या काळया भोर केसामधून हळूवारपणे कंगवा फिरवावा आणि भांगाच्या रांगोळीने तिच्या केशकल्पांचे विभाजन व्हावे आणि तिच्या सौंदर्यात आणखी भर पडावी अशीच अवस्था वाडातर खाडीने देवगड तालुक्याची केली आहे. या खाडीने देवगड तालुक्याचे दोन भाग केले आणि हिरव्यागार खाडीकिना-याने निसर्गसौंदर्यात आणखी भर घातली. पडवणे, विजयदुर्ग, मिठमुंबरी, कुणकेश्वर, तांबळडेग येथील मुलायम, सोनेरी, पांड-या शुभ्र वाळूचे समुद्र किनारे, शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेले देवगड-विजयदुर्ग किल्ले, विमलेश्वर, लिंगेश्वर, रामेश्वर, कुणकेश्वर, पावनाई, ब्रह्मदेव, ब्राह्मण देव, ग्ाणपती, दत्त, गजाबादेवी, दिर्बादेवी, खवळे गणपती इ. प्राचीन मंदिरे प्रत्येक घरासमोर असलेले तुळशी वृंदावन, शेणाने सारवलेली अंगणे, चौसोपी घरे, आमृता सारखी मालवणी बोली, माडासारखी मोठया मणाची माणसे, सर्वत्र आढळणा-या फणस, काजू, चिकू, जग प्रसिध्द हापूस आंब्याच्या बागा, किना-यावरील सुरूची बने, खाडी किनारी आणि गावोगावी असणा-या माडा-पोफळीच्या रांगा या डोळयांची पारणी फेडणा-या गोष्टींचा विचार करता ही भारताची स्वर्ग भूमीच आहे असे मानन्यास हरकत नाही.

विजयदुर्ग-देवगड ही विजयी देशभूमी आहे.परशुरामाने वसविलेली ही पावन भूमी आहे.विजयदुर्ग-देवगड नावातच सर्व काही आहे.

देवगड तालुक्याला आध्यात्मिक, साहित्यीक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, औद्योगिक वारसा आहे. याचे येथे पदोपदी प्रत्यंतर येते. या तालुक्यातील प्रत्येक गाव हे पर्यटन स्थळच आहे.

केवळ महाराष्ट्र नव्हे तर संपूर्ण देशाला येथील सौंदर्य स्थळांचा, निसर्ग स्थळांचा ऐतिहासिक स्थळांचा, परिचय करून देऊन पर्यटक इकडे मोठया संख्येने आकृष्ट करण्यासाठी ही तळमळ.

येथील ब-याच स्थानिक लोकांनाही आपल्या भागातील पर्यटन स्थळांची परिपूर्ण माहिती नाही. त्यांनाही या स्थळांची महिती कळावी हाही उद्देश या मागे आहे. येथील अनेक स्थळे अजूनही प्रसिध्दीपासून दूर आहेत. मात्र त्यांचे सौंदर्य, वैशिष्टये इतकी आगळी-वेगळी आहेत की, एकदा आलेला पर्यटक पुन्हा-पुन्हा येण्याचा निश्चय करूनच परतेल. 

पर्यटकांप्रमाणे इतिहासप्रेमींना, अभ्यासकांना, संशोधकांना, जिज्ञासूना, कोकण प्रेमीचना आणि सौंदर्याच्या उपासकांना विनालंब आणि बिनाअडथळा आनंद लुटता यावा या हेतूने हे माहिती परिपूर्ण करण्याचा अटोकाट प्रयत्न केला आहे.

सदर माहिती देताना ब-याच पुस्तकांचा, पुस्तिकांचा, नियतकालिकांचा, नकाशांचा, वर्तमानपत्रांचा संदर्भ घ्यावा लागला. या संदर्भ साहित्याचे लेखक, संपादक, प्रकाशक यांचे आम्ही मन:पूर्वक आभारी आहे.

आपण देवगड-विजयदुर्ग या परिसराचा मनमुराद आनंद लुटाल आणि तसा आनंद लुटण्यासाठी इतरांनाही प्रोत्साहन कराल, अशी आशा बाळगतो.

कारण . . .

देवगड आपलोच आसा !


56.jpg Devgad Port

Built in 1958, this was a gateway to Konkan in the old days. This was also a major fishing center. The entire area is surrounded by extensive plantations of the world-famous “Devgad Hapus (Alphanso) mango and coconut. Nearby is the little Devgad beach. Since it is situated between two mountains, it is absolutely pristine with picturesque surroundings.

निपाणी-राधानगरी-फोंडाघाट-नांदगाव-देवगड म्हणून जो राज्यमार्ग ओळखला जातो, तो देवगडला ज्या ठिकाणी संपतो तेच देवगड बंदर होय. देवगड एस.टी. स्थानकापासून 2 कि. मी. अंतरावर देवगड बंदर आहे. स्थानकावरुन बंदराकडे जाताना देवगड शहरातूनच जावे लागते. वाटेत पूर्वेला आनंदवाडी जेटी तर पश्चिमेला देवगड समुद्र किनारा लागतो. येथे उत्तम रस्ता असल्याने पायीच फिरणे उत्तम. सुमारे 1 कि.मी. लांबीच्या खाडीच्या किना-यावरुन रस्ता गेला आहे. वाटेत हिरवीगार झाडी, वेडी वाकडी वळणे, मच्छिमारी नौकांची ये- जा, खाडीतील लहान लहान लाटा, नौकांची गर्दी आणि मच्छिमारांची वर्दळ हे दृश्य अतिशय सुरेख आहे. 

देवगड बंदराचे उद्घाटन दि. 3 मे 1958 रोजी झाले. पूर्वी या बंदराला वैभवशाली दिवस होते. सागरी मार्गाने कोकणचे प्रवेशव्दारच म्हणण्यास हरकत नाही. पूर्वी गुजरात, मुंबई, गोवा, मंगलोरहून येथे मालवाहतुक चाले. धान्य, पेट्रोल, रॉकेल,मसाल्याचे पदार्थ, लाकूड कौले, मीठ इ. माल घेऊन शिडाची तसेच यांत्रिक मोठमोठी जहाजे येत असत. तसेच पणजी, मुंबई अशी देवगड मार्गे प्रवासी वहातुकही चाले. रत्नागिरी ते सावंतवाडी आणि देवगड ते कोल्हापूर-सांगलीसाठी हेच बंदर जवळचे आणि सुरक्षित होते. ही वाहतुक म्हणजे कोकण विकासाच्या नाडयाच होत्या. परंतु आता वहातुकीची अन्य साधने उपलबध्द झाल्यामुळे तसेच प्रवाशी वहातुक तोटयात आल्यामुळे या बंदारातून होणारी सर्व प्रकारची वहातुक सध्या बंद आहे. 

असे असलेतरी देवगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले हे बंदर नैसर्गिकरित्याच मच्छिमारीसाठी अतिशय सुरक्षित असल्याने मच्छिमारी व्यवसायासाठी या बंदराचा उपयोग मोठया प्रमाणात केला जातो. वेळप्रसंगी शिडाच्या तसेच यांत्रिक अनेक छोटया- मोठया नौका, होडया, पाती, ट्रालर,गलबते या बंदराचा आश्रय घेतात. मच्छी हंगामात देवगड समुद्रात मिळणा-या मच्छीची लिलाव पध्दतीने खरेदी-विक्री येथेच केली जाते. यामुळे या व्यावसायातील हे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे. मच्छिमारी व्यवसायासंबंधित येथे चार सहकारी संस्था आहेत. 

सध्या केंद्र आणि राज्य सरकारच्या संयुक्त सहकार्यातून संपूर्ण कोकण किनारपट्टीवरील सर्व सोयीनी युक्त, अतयाधुनिक मच्छिमार बंदर म्हणून घ्आनंदवाडी जेटीङ नावाने देवगड बंदर विकसित होत असून त्यासाठी शासनाने कित्येक कोटी रुपयांची तरतूद केली आहे. काम प्रगतिपथावर आहे. त्यामुळे देवगडचा विकास होणार आहेच, शिवाय मच्छिमारी व्यवसायाबाबतही देवगड जगाच्या नकाशावर येणार आहे.

 

Waghotane (village)

This place is famous for the mango plantations, a port, a creek and quarries producing the well-known red 'jambha' stone. One can also have a look at a huge bungalow built by the British to house the Portuguese King Theeba.


36.jpg Devgad Beach

देवगड एस. टी. बस स्थानकापासून 1 ।। कि.मी. अंतरावर देवगड शहरानजीक, देवगड पवन प्रकल्प आणि देवगड किल्ला-दीपगृह-बंदर यांच्या मध्ये देवगड समुद्र किनारा आहे. हा समुद्र किनारा फार विस्तीर्ण नसला तरी दोन डोंगरांच्या मध्ये निसर्गसौंदर्याने नटलेला आहे. पांढरी शुभ्र आणि स्वच्छ वाळू नजर खिळवून ठेपते. पश्चिमेला निळा अथांग समुद्र, पूर्वेला सुरूचे बन, दक्षिण बाजूला डोंगरावर पवनचक्क्या, तर उत्तरेला देवगड दीपगृह असा रम्य परिसर आहे. येथील सूर्यास्त पहाणे हा एक अवर्णनीय क्षण आहे. येथपर्यंत जाण्यास उत्तम डांबरी रस्ता आहे. दोन-अडीज किमी. अंतरातील आनंदवाडी जेटी सह ही सर्व सौंदर्यस्थळे दोन तासात पायी-पायीच पहाता येतात. या सर्व ठिकाणी उत्त्तम रस्ते असून रिक्षा किंवा इतर वहानानेही जाता येते.


9.jpg पवन विद्युत प्रकल्प (पवनचक्क्या)

तीस वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील पिहिला पवन विद्युत प्रकल्प देवगड येथे उभारण्यात आला. येथे वीसअजस्र पवनचक्कयांपासून वीज निर्मिती केली जात आहे. देवगड एस.टी स्टँड पासून 1।। कि.मी. अंतरावर देंवग्ाड शहराच्या पश्चिमेस समुद्र किनारी उंच पठारावर हा प्रकल्प आहे.
हा सर्व परिसर पहाण्यासारखा आहे. येथ्सून कुणकेश्वरचा हिरवागार डोंगर, पांढरा शुभ्र मिठमुंबरी आणि देवगड समुद्र किनारा, निळा अथांग पसरलेला अरबी समुद्र, देवगड किल्ला, देवगड बंदर, देवगड दीपगृह, आनंदवाडी जेटी, देवगड शहर दिसते. महाबळेश्वर सारखाच येथे सूर्यास्त दिसतो. पवनचक्की पर्यंत जाण्यासाठी उत्कृष्ट डांबरी रस्ता आहे. सुमारे 1।। कि.मी. अंतरातील वरील ठिकाणे पायीपायीच फिरणे उत्तम. सायंकाळी पाच वाजल्यानंतर हा परिसर गजबजलेला असतो.


खवळे महागणपती, तारामुंबरी

देवगड एस.टी. स्थानकापासून दक्षिणेला 2 किमी. अंतरावर तारामुंबरी हे सागर किना-यावरील गांव, डोंगराच्या उतरणीला, नारळाच्या आणि हापूस आंब्याच्या गर्द राईत कोकणातील खेडेगावाची सुंदरता घेऊन नटलेले गांव. या गावात कै. नाना खवळे यांचे घर आहे. तेच खवळे गणपतीचे देवघर होय. याच घरी अनेक वैशिष्टयांने नटलेला गणपती दरवर्षी येतो. या मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी रस्ता अतिशय उत्तम आहे आणि कोकणी सौंदर्याची उकल करून देणारा आहे. देवगडहून श्री ब्राह्मणदेव मंदिर, मिठमुंबरी खाडी, मिठमुंबरी किनारा आणि कुणकेश्वर या पर्यटन स्थळाकडे जाताना वाटेतच खवळे महागणपती देवालय आहे. जामसंडे येथील श्री दिर्बादेवीचे हे माहेरघर समजले जाते.
हा गणपती प्रथम इ.स.1705 साली आसनाधिष्ठित झाला. गणपतीचेठिकाण जरी तेच असले तरी त्याची मूर्ती प्रत्येकवर्षा नवीन केली जाते. हे याचे वैशिष्टय आहे्. ही मूर्ती साधारणत: दीड टन वजनाची असते. ती पूर्णत: भरीव असते. हा गणपती प्राचीन असल्यामुळे तो आजच्या प्लास्टर ऑफ पॅरीसच्या जमान्यातही साध्या मातीपासूनच बनविला जातो. ती माती सुध्दा ठराविक स्थानिक ठिकाणातूनच (पळशी-भटवाडी) आणली जाते.
ही माती गणपतीसारखी फार दिखाऊ किंवा रंगरंगोटी केलेली नसते. ढोबळमानानं तिचं आगळं रूपडं काहीसं उग्र भासत असल तरी मूतीर्च्या एकटक दर्शनाने जणू ती आपल्याशी बोलतेच आहे असा भास होतो. प्रतिवर्षी मूर्तीमध्ये किंचितही बदल केला जात नाही. या गणपतीची मूर्ती दरवर्षी एकाच रंगाची, आकाराची आणि उंचीची असते.
नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी येथील गणपतीची मूर्ती बनवायला सुरूवात करतात. येथील खवळे घराण्यातील पुरूषांनी ही मूर्ती बनवावी लागते. साधारणपणे हा गणपती उत्सव 21 दिवस चालतो. या मूर्तीला गणेश चतुर्थी दिवशी पूजेला बसविताना मूर्तीच्या अंगाला फक्त सफेद रंग लावून डोळे रंगविले जातात. दुस-या दिवशी उंदिर पूजेला ठेवला जातो. तो वेगळया आसनावर असतो. या दुस-या दिवसापासून गणेश मूर्तीच्या रंगकामाला सुरूवात करतात. पाचव्या दिवशी रुगकाम पूर्ण होते. मूर्तीच्या संपूर्ण अंगाला लाल रंग, पिवळया रंगाचे पितांबर, चांदीच्या रंगाचा अंगरखा, डोक्यावर दीड फूट उंचीचा सोनेरी मुकूट, त्यावर पाच फणी नाग, दोन हातावर निळसर शेला अशी ही मूर्ती असते. रंगकाम नित्य नेमाने चालूच असते. शेवटचे रंगकाम विसर्जनाच्या दिवशी दुपारी केले जाते. अशा प्रकारे प्रथम सफेद रंग, नंतर पूर्ण रंगकाम झालेला व शेवटच्या दिवशी पिवळया ठिपक्यांचा अशा वेगवेगळ्या तीन रूपायात साकार होणारा हा जगातील कदाचित पहिलाच गणपती असेल.
या मूर्तीचे विसर्जन मंगळवारी आणि शनिवारी केले जात नाही. विसर्जनाच्या दिवशी दुपारी खवळे घराण्यातील मागील सर्व पिढीतील मृत व्यक्तींना पिंडदान केले जाते. गणपतीच्या बाजूला पिंडदान होणारा हा जगातील पहिलाच गणपती ! असा हा आगळा-वेगळा खवळे महागणपती !!


श्री दिर्बादेवी मंदिर, जामसंडे

देवगड-नांदगांव मार्गावर देवगड एस.टी. स्थानकापासून 3 कि.मी. अंतरावरील जामसंडे गावात 300 वर्षापूर्वीची श्री दिर्बादेवी आणि श्री रामेश्वर अशी दोन मंदिरे एकाच ठिकाणी अतिशय निसर्गरम्य शांत ठिकाणी आहेत. हे जामसंडे-देवगडचे ग्रामदैवत आहे. या ग्रामदेवतांसभोवती नारायण, आदिनाथ गणपती, पावणाई, मारूती, ब्राह्मणदेव हे मंदिर आहेत. मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी उत्तम डांबरी रस्ता आहे.

पूर्वी आंतरराष्ट्रीय व्यापारात देवगड बंदराला फार महत्वाचे स्थान आहे. श्रीलंका, ब्रह्मदेश या भागात मूर्तीचा व्यापार होत असे. बहुदा वादळात भरकटलेल्या जहाजावरील कुणा व्यापाराने जहाजावरील बोजा कमी करण्यासाठी किंवा मूर्ती भंजक यवनांपासून मूर्ती वाचविण्यासाठी समुद्रात दडवली असावी. ही मूर्ती गाबीत समाजातील खवळे-ढवळे मंडळींना देवगड-मिठमंबरी समुद्र परिसरात दिर्बादेवी झाले.

श्री देवी दिर्बादेवीची मूर्ती सुषुम्ना स्वरातील असून हातात आयूधे म्हणून एका हातात सुरा व दुस-या हातात तेलाची वाटी आहे. हे एक सुरक्षित मंदिर आहे. मंदिराच्या पाठीमागे 700-800 वर्षांपूर्वीची विष्णूची मूर्ती आहे. या मूर्तीचे नाक ठेचलेले आहे. यावरून शैव व वैष्णव धार्मिक वादाची ही साक्ष आहे हे स्पष्ट होते. देव रामेश्वर हा शैवांचा व वैष्णवांचा देव विष्णु होता. मात्र रामेश्वराची पिंडी पूजतात म्हणून विष्णूची मूर्ती मागील बाजूला आहे. या मूर्तीवरचे विष्णूच्या दशावताराचे कोरीव काम अप्रतिम आहे. जिज्ञासूनी ते जरूरी पहावे. कोकणातील ब-याच देवस्थानात अशा मौल्यवान प्राचीन मूर्ती आहेत. 

कान्होजी आंग्रे यांनी दिर्बादेवीला प्रदान केलेली तोफ रामेश्वर मंदिरासमोंर आहे.

हा भव्य परिसर अतिशय रम्य आहे.


पोखरबांव गणपती

देवगड-आचरा-मालवण मार्गावर देवगड पासून 13 कि.मी. अंतरावर रस्त्याला लागूनच पोखरबांव येथे एक प्राचीन गणपती मंदिर आहे. हल्ली तेथे भव्य देखणे मंदिर बांधले असून शेजारीच भलामोठा मंडप उभारला आहे. तेथे अनेक सोयी-सुविधा केल्या असल्यातरी तेथे रहाण्या-जेवणाची सोय नाही. सुंदर बगीचा केला आहे. विश्रांतीसाठी आणि भोजनासाठी दोन मंडप आहे. त्यापैकी एक कायम स्वरूपी तर एक तात्पुरता स्वरूपाचा आहे. तेथे बारामाही पाण्याचा झरा आहे. अतिशय रम्य असे हे नैसर्गिक आणि धार्मिक स्थळ आहे. स्वत:सोबत जेवण घेऊन कुटुंब, शाळेच्या सहली यांनी येथे वनभोजन करून पर्यटनाचा आनंद लुटण्यास हरकत नाही. येथे आपण साहित्य नेऊन जेवण बनवून जेवणाचीही सोय आहे. 

या मंदिराच्या सभोवतालच्या सुमारे 15-20 कि.मी. परिसरातील संपूर्ण परिसर हा हापूस आंब्याने बहरलेला आहे.

 

श्री लिंगेश्वर मंदिर, इळये

देवगड-कुणकेश्वर मार्गावर देवगडपासून 14 कि.मी. अंतरावर आमराईत निसग्र सौंदर्याने नटलेले इळये नावाचे गांव आहे. हे गाव थोडे उंचावर असल्याने त्याला इळयेसडा असेही म्हणतात. येथून कुणकेश्वर उत्तम रस्ता आहे. हा रस्ता इळये गावातूनच जातो. या गावापासून जवळच पण हमरस्त्यापासून थोडं एका बाजूला निसर्गरम्य, सुंदर व शांत परिसरात शिवभक्ताचे श्रध्दा स्थान असलेलं श्री लिंगेश्वराचे मंदिर आहे. हे मंदिर पांडवकालिन असल्याचे मानलं जात. श्री लिंगेश्वर आणि श्री कुणकेश्वर हे भाऊ असल्यांचही मानलं जातं.

मंदिराच्या परिसरात पुरातन काळातील विहीर असून या विहीरीला वर्षभर पाणी असतं. या मंदिराच्या मागच्या बाजूला दोन फूट अंतरावर एक गुहेसारखे भुयार आहे. हे भुयार कुणकेश्वर मंदिरापर्यंत गेल्याचे सांगितले जाते. आजही काही भावीक भुयाराच्या मुखावरून श्री देव कुणकेश्वराची पूजा करतात व तेथून केलेली पूजा कुणकेश्वरापर्यंत पाहोचते, अशी भाविकांची श्रध्दा आहे.

येथील नयनरम्य परिसर आणि मंदिराचे प्राचीन सुबक बांधकाम पाहून येथे येणारा प्रत्येक भाविक मंत्रमुग्ध होतो. कलाकुसरीचा उत्तम नमुना असणारे हे धार्मिक स्थळ प्रसिध्दीविना दुर्लक्षित राहिले आहे.


कुणकेश्वर येथील पांडवकालीन लेणी आणि गुहा

कुणकेश्वर मंदिरापासून जवळच पूर्वेला इ.स. 1920 च्या सुमारास स्थानिक लोक काही सणानिमित्त जमीन खणत असताना एका गुहेचे द्वार मोकळे झाले. हे द्वार पावणेदोन मीटर उंच आणि 1 मी. रूंद आहे. तेथे काही मूर्ती सापडल्या. त्या मूर्ती इतर गुहेतील मूर्ती प्रमाणे किंवा लेण्याप्रमाणे भिंतीत कोरलेल्या नसून त्या काळया दगडावर असून सर्व मूर्ती सुटया आहेत. लेणे मात्र कोरीव दगडाचे. 3 मी लांब, 2.7 मी. रूंद आणि 2 मी उंचीची आहे. आता ह्या मूर्ती गुहे बाहेर वेगळया करून ठेवलेल्या आहेत. याचे प्रवेशद्वार दक्षिणेस तोंड करून असून प्रवेशद्वाराच्या शेजारच्या काळया दगडाच्या गणेशमूर्ती आहेत. 

गुहेच्या मध्यभागी शिवलिंग आणि नंदीची मूर्ती असून त्याच्या सभोवती त्यांचे उपासक 18 स्री-पुरूषांचे कोरीव मुखवटे आहेत. एका कोनाड्यात एक स्री-पुरूष जोडी अशा आठ जोडया बसविलेल्या आहेत. यापैकी मधली जोडी आकाराने थोडी मोठी आहे. या पैकी पूरूष मूर्तीच्या होक्यावर जिरेटोपासारखे शिर आहे. त्यांना आकडे असलेल्या पीळदार मिशा, टोकदार दाढी आहे. स्री मूर्तीमध्ये केसांचा बुचडा बांधलेला असून्ा, कानात रत्नांकार आणि इतर भूषणे आहेत.

या मूर्ती सनातन, वैदिक अथवा ब्राह्मण धर्मानुयाची राजघराण्यातील असाव्यात असे काहींना वाटते. म्हणून त्यांना पांडवलेणी असेही म्हणतात. मात्र येथील शिवलिंग, नंदी आणि मूर्ती हे कोणाचे, त्यांची स्थापना का केली आणि ती तेथेच का केली, ती कधी स्थापन केली या बाबत काहीही माहिती उपलब्ध नाही.


श्री गजबादेवी मंदीर, मिठबांव-तांबळडेग

देवगडपासून 30 कि.मी. असलेल्या मिठगांवपासून 3 कि.मी. अंतरावर एका टेकडीवर श्री गजबादेवी मंदिर आहे. येथून तांबळडेग 1 कि.मी. आहे. पश्चिमेला अरबी समुद्र, अतिशय विशाल व रम्य किनारपट्टी लाभलेल्या टेकडीवर अतिशय देखणे असे हे मंदिर आहे. हे मंदिर पुरातन असले तरी मूळ आद्यस्थानाचा जीर्णोध्दार शालिवाहन शके 1842 रौद्र नाम संवत्सर माघ शुध्द एकादशी शुक्रवार दि.18 फेब्रुवारी 1921 रोजी फाटक-मिराशी या गावकरी मंडळींनी केला येथे प्रतिवर्षी 18 मे रोजी श्री सत्यनारायणाची महापूजा केली जाते.

या मंदिराच्या उजव्या बाजूला श्री दांडगाईदेवीचे एक छोटे मंदिर असून समोर भव्य कमान आणि एक आकर्षक दीपमाळ आहे. दीपमाळेवर ध्वज आहे. येथे नवरात्रोत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो.

शेजारीच रम्य तांबळडेग बीच आहे. मंदिर परिसरातून दिसणारा रम्य सागर किनारा, सुरूचे बन, निळाशार अरबी समुद्र आणि सूयर्यास्ताचे विलोभनीय दृश्य पाहण्यासारखे आहे. पायथ्याशी सपाट कातळ पसरलेले असून त्यात जीवशास्त्रज्ञांना आकर्षित करणारे विविध जीव व शैवाल, शंख-शिंपले सापडतात. सायंकाळी 5 वाजल्यानंतर येथे भेट देणे उत्तम. मंदिराच्या जवळपास गाडीने जाता येते.


श्री भगवती मंदिर, कोटकामते

देवगड-आचरा-मालवण मार्गावरील देवगड पासून 19 कि.मी. आणि मालवणपासून 29 कि.मी. अंतरावर असणा-या नारिंग्रे गावापासून 6 कि.मी. अंतरावर कोटकामते हे गाव आहे. येथे सुमारे 50 वर्षांपूर्वी (शके 1647) सेना सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी बांधलेले श्री भागवती मंदिर आहे. तशा आशयाच्या शिलालेख या देवालयाच्या भिंतीवर आहे. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेल्या या गावात पूर्वी एक किल्ला होता. त्यावरूनच या गावाला कोटकामते हे नाव पडले आहे. हा संपूर्ण परिसर आमराईने नटलेला आहे. आता किल्ला नामशेष झाला असून त्याचे काही अवशेष शिल्लक आहेत. गावात प्रवेश करताना दिसणारा बुरूज आणि थोडीफार तटबंदी एवढेच अवशेष शिल्लक आहेत.
मंदिरापर्यंत जाण्यास उत्तम रस्ता आहे.

मंदिरात देवीची पाषाणी रेखीव मूर्ती आहे. मंदिरासमोर वड व पिंपळाचे दोन जुनाट वृक्ष आहेत. या वृक्षाखाली देवळाच्या प्रवेशद्वारापाशी देवीचे वाहन असलेली सिंह प्रतिमा आहे. मंदिराच्या सभा मंडपाला लाकडी खांब असून त्यावरील कोरीव नक्षीकाम अप्रतिम आहे. मंदिराशेजारी दोन ताफा आहेत.

दस-यात येथे नवरात्रोत्सव फार मोठ्या आणि पारंपारिक पध्दतीने शाही थाटात संस्थानिकांना शोभेल असा साजरा केला जातो. येथील उत्सवाचा आनंद लुटणे म्हणजे एक पर्वणीच आहे.


श्री कार्तिक स्वामी मंदिर, हिंदळे

देवगड-आचरा-मालवण मार्गावर देवगड पासून सुमारे 26 कि.मी. अंतरावर अतिशय निसर्गसंपन्न असे हिंदळे गाव आहे. घनदाट झाडी, आंबा-पोफळीच्या बागा, हिरवेगार डोंगर आणि जवळच खाडी अशा सान्निध्यात् वसलेल्या या गावात बरीच लहान-मोठी मंदिरे आहेत. त्यापैकी कार्तिकीस्वामी हे एक प्रसिध्द पुरातन मंदिर आहे. देवळापर्यंत उत्तम डांबरी रस्ता आहे.

कार्तिकीस्वामीची मूर्ती पूर्णत: संगमरवरी असून तिची उंची 3 फूट आहे. कार्तिकीस्वामी हा गणपतीचा भाऊ. कार्तिकस्वामीला सहा तोंडे आहेत म्हणून याला षडानन असे म्हटले जाते. हिंदळे येथील मूर्ती पुढे 3 आणि मागे 3 अशी सहा तोंडाची आहे. हातही सहा असून प्रत्येक हातात वेवेगळी आयूधे आहेत. हिंदळे येथिल मूर्तीला संगमरवरी मोराचं वाहन आहे.

कार्तिक महिन्यात कृत्तिका नक्षत्रावर पौर्णिमा असते तेव्हा या देवतेच्या दर्शनाचा योग महत्वाचा मानला जातो. त्या दिवशी मुली व स्रियांना दर्शन घेण्याची परवानगी असते. इतर दिवशी नाही. या दिवशी दर्शन व पूजा केली तर बुध्दीमत्तेत वाढ होते आर्थिक स्थिती सुधारते अशी भाविकांची श्रध्दा आहे. स्कंद षष्ठी ही भाद्रपद शुध्द षष्ठी हा योगही महत्वाचा मानला जातो. या मंदिरात दरवर्षी त्रिपुरारी पौर्णिमेचा उत्सव साजरा केला जातो.

पर्यटकांनी, भाविकांनी या संधीचा अवश्य लाभ घ्यावा.


श्री सिद्धेश्वर मंदिर, तेंडली अरण्य, सदानंदगड, साळशी

नांदगांव-देवगड मार्गावरील नांदगावपासून 13 किमी. अंतरावर आणि देवगड बंदरापासून 27 किमी. अंतरावर शिरगांव आहे. येथून साळशी हे गांव 6 किमी. अंतरावर आहे. हे एक ऐतिहासिक, निसर्गरम्य, आणि इनाम गांव आहे. सुमारे 300 वर्षांपूवर्भ् पाटण महाल, कुडाळ महाल प्रमाणे साळस महाल प्रसिध्द होता. येथे जाण्यासाठी उत्तम डांबरी रस्ता आहे.

येथील एस.टी. बस स्थानकानजिकच सुप्रसिध्द ऐतिहासिक, श्री देव सिद्धेश्वर-पावणाईची मंदिरे आहेत. ती पूर्वाभिमूख आहे. सिंधुदूर्ग जिल्ह्यामध्ये अन्यत्र कोणत्याही शिव मंदिरात नसेल एवढी मोठी नंदीची मूत्ार्ी या मंदिरासमोर आहे. या मंदिराच्या चारही बाजूला तटबंदी आहे. येथे अनेक लहान-मोठी मंदिरे आहेत. या पावणाई देवीच्या अधिपत्याखाली एकूण 84 खेडी येतात. या मंदिरास दिलेल्या प्राचीन सनदांचा अभ्यास केला असता साळशी गावचे प्रशासन या देवालयांशी केंद्रीत झाल्याचे आढळते. आजही या देवलयांचा कारभार सनदांप्रमाणे चालतो. ह्या सनदा इंग्रजी व मोडी भाषेत आहेत. यामुहे ब्रिटिशकालीन आणि स्ांस्थान कालीन अशा प्रशासनचा एक वेगळा नमुना आपणास पहावयास मिळतो.

या गावाच्या चारबाजूस असलेल्या हिरव्यागर्द दाट जंगलातील वनराई, वा-याने वेळूच्या बनातून येणारे संगीत, बारमाही वाहणारे निर्मळ व शुध्द पाणी, दाट जंगलात मनसोक्त लपाछपीचा खेळ खेळणारे नानविध पशु-पक्षी, हिरव्या झाडीत निळे पिसारे फुलवून नाचणारे मोर, 100 वर्षांपूर्वीचे मोठाले वृक्ष पर्यटकांच्या मनाला भुरळ घालतात.

येथून 2/3 किमी. अंतरावर तेंडली हे घनदाट अरण्या आहे. येथे बिबट्या, वाघ, तरस, कोल्हे, सांबर, भेकर, रानडुककर, साळींदर, ससे , शेकरू, घोरपड, माकडे इत्यादी प्राणी तसेच हिरवा राघू, रानमैना, कवडा, लाव्हा, रानकोंबडी, घार, लांब मानेचे कावळे, गरूड, धनेश (हॉर्न बिल) इत्यादी पक्षी विपुल प्रमाणात आहेत. सध्या दुर्मिळ होत असलेला धनेश येथे आढळतो.

साळशी गावापासून 2 किमी. अंतरावर ऐतिहासिक किल्ला सदानंदगड आहे. शिलाहार भोज राजाच्या साम्राज्यात इ.स. 1100 ते 1200 दरम्यान किंवा विजयनगरच्या राजांकडून उभारलेल्या किल्ल्यांपैकी हा एक किल्ला असावा. येथे एक छोटे तळे आहे. गडावरून दिसणारी नैसर्गिक शोभा अवर्णनीय आहे. गडावर पायवाटेने जावे लागते.


विजयदुर्ग बंदर

विजयदुर्ग हे संपूर्ण कोकण किनारपट््टीवर एक महत्वपूर्ण आणि सुरक्षित बंदर आहे. विजयदुर्ग किल्ल्यानजीक हे बेदर आहे. ब्रिटीशांच्या आणि मराठयाच्या काध्हात या बंदरात फार मोठी वर्दळ होती. सुरक्षित आणि खोल वाघोटन खाडीमुळे गिर्ये गोदी आणि वाघोटण गोदी यांचा मालवाहतुकीचा उपयोग करून घेतला जात होता. पूर्वी या बंदरातून मोठ्या प्रमाणात माल वाहतूक आणि प्रवासी वाहतूक होत असे. पणजी-मुंबई प्रवासी देवगड प्रमाणेच विजयदुर्ग बंदरातही जाता येता थांबत असे. परंतु मागील 20- 25 वर्षापासून या बंदरातून होणारी प्रवासी वाहतूक बंद आहे. मालवाहतुकीची इतर साधने उपलब्ध झाल्याने पूर्वीच्या मानाने मालवाहतूक बरीच कमी झाली आहे. सध्या या बंदरातून कोल्हापूर भागातील साखर कारखान्यातील लाखो टन ऊसाची मळी निर्यात होत आहे. शासनाच्या नवीन बंदर विकास धोरणानूसार हे बंदर आंरराष्ट्रीय बंदर म्हणून विकसित करण्यात येत आहे. त्यासाठी शासनाने हिंदुस्थान इनफ्रास्ट्रक्चर प्रोजेक्ट अन्ड इंजिनियरिंग्ज प्र.लि. या कंपनीशी करार केला आहे. या बंदरासाठी हजारो कोटी हजारांची गुंतवणूक होणार असून हे बंदर पूर्णपणे विकसित झाल्यानंतर प्रतिवर्षी 75 मिलियन कार्गो हाताळला जाणार आहे.


गिर्ये गोदी

विजयदुर्ग-तळेरे मार्गावर विजयदुर्ग पासून 3 कि.मी. अंतरावर आणि देवगड-विजयदुर्ग मार्गावर देवगड पासून 27 कि.मी. अंतरावर गिर्ये गाव आहे देवगड तालुक्याच्या निसर्ग सौंदर्यात भर घालणा-या वाडातर, मुंबरी खाडीप्रमाणेच वाघोटण खाडी आहे. अतिशय निसर्गरम्य असा हा परिसर असून ही खाडी खोल पण सुरक्षित आहे. त्यामुळे येथे खडक खोदून आरमारी गोदी उभारण्यात आली आहे. ही गोदी छत्रपती
शिवाजी महाराजांनी बांणली आहे. तेथे जहाज बांधणीचा मोठा कारखाना उभारला होता. त्याच ठिकाणी आरमारी जहाजे पावसाळयात सुरक्षित ठेवली जात होती.

साधारणपणे मराठ्यांची जहाजे 20 ते 150 टनी असत. मात्र ह्या गोदीची क्षमता 500 टनी जहाजांची होती. सुमारे 106 मी. लांब आणि 70 मी. रूंदीची ही गोदी उत्तराभ्सिमुख आहे. ही गोदी म्हणजे मराठ्यांच्या विशेषत: छत्रपती शिवाजी महारांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीकच होय. वाघोटण खाडीतील हे नाविक केंद्र म्हणजे मराठ्यांच्या नौकानयनाच्या इतिहासातील अपूर्व कामगिरी होय. कित्येक इतिहासकार, संशोधक येथे भेट देत असतात. पर्यटकांनीही मनमुराद आनंद लुटण्यासारखे हे स्थळ आहे.


ब्रिटीशकालीन (मराठ्यांचा) बंगला, वाघोटन

तळेरे5विजयदुर्ग मार्गावर विजयदुर्ग पासून 24 कि.मी. अंतरावर वाघोटन गाव आहे. विजयदुर्ग-वाघोटन खाडी, वाघोटन गोदी, हिरव्यागार वनराइ््रने सजलेल्या आंब्यांच्या बाबा, कोकणातील सर्वात मोठया आणि दणकट चि-यांचा खाण व्यवसास या बरोबरच या गावाचे आणखी एक वैशिष्टय म्हणजे येथील ब्रिटीश कालीन (मराठ्यांचा बंगला) होय.

सुमारे 165 वर्षापूर्वी बांधलेल्या आणि स्थापत्य शास्राचा उत्कृष्ट नमुना असलेल्या या बंगल्याची निर्मिती ब्रिटीशांनी अटक केलेल्या थिबा राजाला सन्मानाने ठेवण्यासाठी ब्रिटीशांनी केले होती. एकूण 13 गोल अाणि चौकोनी आकाराचे अजस्र खांब, भव्य कमान्या यातून साकारलेल्या या बंगल्याला उत्कृष्ट सागवानी लाकूड वापरेलेले आहे. ब्रिटीशकालीन आठ हापूस आंब्यांची झाडे अद्यापही आहेत. येथे त्याकाळीतील विहीर, पडझड झालेला कैदखाना, घोडयांच्या पागा आहेत.

हा ऐतिहासिक बंगला इ.स. 1932 साली होमोओपॅथिक डॉ. माधव कृष्णा मराठे यांनी लिलावात घेतला. या बंगल्यात आजही त्यांच्या औषधे बनविण्याच्या आणि साठवणीच्या वस्तू तसेच औषधोपचार व धार्मिक पुस्तकांचा संग्रह देखरेख करणा-यांनी सांभाळला आहे. दि. 15 डिसेंबर 1994 रोजी डॉ. मराठे यांचे निधन झाले त्यांनेतर त्यांचे पुत्र शरद मराठे आणि विद्या उत्तम मुधोळकर यांनी या वास्तूचा आधि वास्तूचा सांभाळ व्हावा म्हणून इ.स. 1995 साली कॅप्टन पी. पेरीग नायगम (त्यांना येथील लोक अण्णा म्हणतात) व त्यांचे चार मदतनीस यांची नेमणूक केली आहे. ही मंडळी येथे भेट देणा-यांना माहिती सांगतात. सध्या येथे 20एकर क्षेत्रात 350 आंब्याची झाडे आहेत. याच बागेत माधव मराठे, कमलाबाई मराठे, अक्का मराठे, कृष्णा मराठे यांच्या समाधी आहेत.

पर्यटनाच्या नकाशावर असलेल्या वाघोटनाला मिळालेला हा अमूल्य ऐतिहासिक ठेवा म्हणजे पर्यटकांना एक पर्वणीच होय.

 


वाघोटन गोदी

देवगड पासून सुमारे 29 कि.मी. अंतरावर तळेरे-विजयदुर्ग मार्गावर विजयदुर्ग पासून 24 कि.मी. अंतरावर ब्रिटिश कालीन सुप्रसिध्द वाघोटन गोदी आहे. गिर्ये गोदी प्रमाणे येथील रचना असून ही गोदी ब्रिटीश काळात फार उपयुक्त होती. ब्रिटिशनौदलाच्या यशस्वीतेत वाघोटन गोदीने भर घातली आहे. ही कोकणच्या इतिहासातील अभिमानास्पद बाब आहे. डोंगरमाथ्यावरून वाघोटन गोदी, वाघोटन खाडी, हिरवेगार डोंगर पहाण्यासारखे आहेत.


मणचे धबधबा

देवगड समुद्राची भूमी जांभ्या दगडाची आणि लहान लहान डोंगर उताराची असली तरी येथे अतिशय विलोभनीय असे मणचे आणि सैतवडे असे दोन धबधबे आहेत.

विजयदुर्ग-तळेर मार्गावर तरळयापासून 20 कि.मी अंतरावर मणचे फाटा आहे. तेथून 5 कि.मी. अंतरावर मणचे धबधबा आहे. देवगड पासून 35 कि.मी. अंतर आहे.

हा एक निसर्गाचा अद्भूत चमत्कार म्हणायला हरकत नाही.सुमारे 300 फूट उंचीवरून बारमाही कोसळणारा हा धबधबा सौंदर्याने अतिशय नटलेला आहे. हा संपूर्ण परिसरच निसर्ग सौंदर्याने नटलेला आहे. इतक्या उंचीवरून फेसाळत कोसळणा-या धबधब्याच्या प्रवाहाखाली स्नानाचा मनमुराद आनंद पर्यटकांना लुटता येतो. काळ्या कातळातून पाणी सतत वहात असल्याने नैसर्गिकरीत्याच येथे लहानमोठी जलकुंडे तयार झाली आहेत. या ठिकाणी पोहोण्याचा आनंद लुटता येतो. धबधब्यापर्यंत बरेचसे अंतर पायी-पायीच जावे लागते. ही पायवाटही म्हणावी तशी चांगली नाही, मात्र बाकीचा रस्ता ब-यापैकी आहे.

या धबधब्याशेजारी श्री व्याघ्रेश्वर मंदिर आहे. हे येथील भाविकांचे श्रध्दा स्थान आहे. जागृत देवस्थान म्हणून या मंदिराकडे पाहिले जाजे. हा परिसर हिरव्यागार सृष्टीने नटलेला आहे.

पर्यटकांना भुरळ घालणारे हे ठिकाण असले तरी तं दुर्लक्षित राहिलेले आहे. त्यामुळे हे पर्यटनस्थळ जिल्हयांच्या पर्यटन स्थळांपासून अद्यापही दूर आहे.

 

श्री दत्त मंदिर, पाटगांव

विजयदुर्ग-तळरे महामार्गावर विजयादुर्गापासून 18 कि.मी. अंतरावर हे दत्त मंदिर आहे. सिंधुदुर्ग जिल्हयातील प्रसिध्द यात्रा स्थळापैकी हे एक मंदिर आहे.

हे दत्त मंदिर रस्त्यालगतच्या उंच टेकडीवर असून दरवर्षी येथे दत्त जयंती मोठया प्रमाणात साजरी केली जाते. या दिवशी येथे मोठी यात्रा भरते. यात्रे दिवशी संपूर्ण सिंधूदुर्ग जिल्हयातून मोठया प्रमाणात भाविक येतात. यात्रेच्या काळात येथे विशेष सुविधा नसल्या तरी पुरातन मंदीर पहाण्यासारखे आहे.


बाळशास्री जांभेकर स्मारक, पोंभुर्ले

दर्पणकार आचार्य बाळशास्री जांभेकर यांचे स्मारक, पोंभुर्ले विजयदुर्ग-तरेळे मार्गावर तरळयापासून सुमारे 18 कि.मी. अंतरावर पोंभुर्ले फाटा आहे. तेथून 3 कि.मी. अंतरावर वाघोटण खाडीच्या काठावर मराठी वृत्तपत्र सृष्टीचे जनक दर्पण कार आचार्य बाळकृष्ण जांभेकर यांचे स्मारक आहे.

आचार्य जांभेकर यांचे बालपण पोंभुर्ले येथे गेले. त्यांना 14 भाषा अवगत होत्या. विविध विषयांवर त्यांनी 13 ग्रंथ लिहिले आहेत. जस्टीस ऑफ पीस ही पदवी देऊन ब्रिटीशांनी त्यांचा सन्मान केला होता. दि. 6 जानेवारी 1832 रोजी मुंबई येथून मराठी-इंग्रजी संमीश्र दर्पण पाक्षिक आणि दिनांक 10 मे 1840 रोजी मराठीतले पहिले दिग्दर्शक मासिक सुरू केले. जांभेकर यांचे दिनांक 17 मे 1846 रोजी निधन झाले.
त्यांचे स्मारक असलेले पोंभुर्ले येथील ठिकाण एक सुंदर देखणे सभागृह आहे त्या ठिकाणी जांभेकरांचा ब्राँझचा अर्धपुतळा आहे. तेथे त्यांच्या चरित्राची आणि कार्याची माहिती आधुनिक पध्दतीने चित्रीत केली आहे. आत भिंतीवर दर्पण आणि दिग्दर्शन च्या पहिल्या अंकाच्या मुखपष्ठाचे फोटो, चित्रे, जांभेकरांचे काही लेख, त्यांचे हस्ताक्षरातील लेख लावण्यात आले आहेत. बहुतेक त्यांची सर्व पुस्तकेही तेथे आहेत. आता तेथे जांभेकर ग्रंथालय, अतिथीगृह, उद्यान करण्याचा समितीचा मानस आहे.

आता तेथे नियमितपणे दि. 06 जानेवारी रोजी पत्रकार दिन समारंभ व राज्यस्तरीय दर्पण पुरस्कार वितरण सोहळा आणि 17 मे रोजी दर्पणकारांच्या पुण्यातिथीनिमित्त आदरांजलीचा कार्यक्रम होत असतो.

सध्या सर्व ठिकाणचे सर्व राज्यस्तरीय नागरीक आणि पर्यटक भेट देत आहेत.


श्री ब्रह्मदेव मंदिर, कोर्ले

मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्गावरील खारेपाटण पासून 12 कि.मी. अंतरावर देवगड तालुक्यातील कोर्ले हे छोटेसे गाव आहे. या गावावर निसर्ग सौंगर्याने मुक्त उधळण केली आहे. खारेपाटण-कोर्ले-मुटाट-सौंदाळे-पडेल हा रस्ता विजयदुर्ग-देवगड तसेच विजयदुर्ग-तरळा मार्गावरील पडेल कॅन्टीन येंथे मिंळतो. हा संपूर्ण रस्ता सुखशांती नदी आणि पुढे वाघोटण आणि आंबेरी खाडी किना-याने जात असल्याने बारमाही वनराईने बहरलेला असतो. या मार्गावरील कोर्ले गावी श्री ब्रह्मदेव मंदिर आहे. हे पेशवेकालीन मंदिर आहे. मंदिरापर्यंत गाडी जाऊ शकते.

हे मंदिर एकांतात निर्जन ठिकाणी असून संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये एकमेव प्राचीन ब्रह्मदेव मंदिर आहे. ते एका उंच टेकडीवर घनदाट वनराईत आहे. सर्व बाजूस या टेकडीवरील वनराई बहरलेली असते. विलोभनीय दृश्य आणि शांत वातावरणीय ही येथील वैशिष्टये जंगलात फिरून वनराईचाही आनंद लुटता येतो.

येथे पाण्याचे भरपूर झरे असन ते बारमाही वहातात. त्यातील बरेचसे पाणी मंदिराच्या खालच्या बाजूच्या कुंडात साठविले जाते. येथील वनराईत विविध पशुपक्ष्यांप्रमाणेच इतर प्राण्यांचेही वास्तंव्य आहे.
या पर्यटन स्थळाची दखल राज्य शासनाने घेतली असून याचा आता आणखी विकास होईल. त्यामुळे हे पर्यटन नावारूपास येईलच त्याचबरोबर येथे पर्यटकांचा लोंढाही वाढेल.


श्री रामेश्वर मंदिर, वेळगिवे

देवगड तालुक्याच्या एका टोकाला मुंबई-गोवा महामार्गावरील तळेरे पासून अवघ्या 8 कि.मी. अंतरावर वेळविले हे गाव आहे. हे अतिशय निसर्ग संपन्न आहे. तेथे जाण्यासाठभ् उत्तम रस्ता आहे.

तेथे पांडवकालीन रामेश्वर मंदिर आहे. ते एका खडकात कोरलेले आहे. या मंदिराला अजस्र असे सहा दगडी खांब आहेत. आतील भागात सुंदर शिवलिंग आहे. मंदिराची रचना भुयारी स्वरूपाची आहे. अशी भुयारे महाराष्ट्रात जेथे जेथे पांडवकालीन लंणी पहावयास मिळतात.
तेथील ग्रामस्थांच्या म्हणण्यानूसार पांडव अज्ञातवासात असताना त्यांना या मंदिराचे काम एका रात्रीत पूर्ण करावयाचे होते. मात्र मंदिराचे काम पूर्ण होत असतातनाच पहाट झाल्यामुळे मंदिराचे उर्वरित काम अर्धवट सोडून पांडव तेथून निघून गेले. प्राचीन कलाकृतीचा उत्तम नमुना असलेले हे मंदिर आजही उत्तम स्थितीत आहे. तेथील लोकांचे ते श्रध्दास्थान आहे.


आलोबानाथ महाराज समाधी मंदिर, वेळगिवे

रामेश्वर मंदिराप्रमाणेच वेळगिवे आणखी एका बाबतीत प्रसिध्द आहे ते म्हणजे येथील आलोबानाथ महाराज समाधी मंदिर होय.

श्री क्षेत्र गाणगापूर येथून सुमारे अडीचशे वर्षापूर्वी भ्रमण करत एक अवलिया नावाचा साधु वेळगिवे गावातील पांडव कालीन मंदिराच्या ठिकाणी आला. काही दिवसांच्या वास्तव्यानंतर त्याला रामेश्वराचा साक्षात्कार झाला. श्री रामेश्वराच्या आज्ञेनूसार अवलिया त्या मंदिरातच राहून आध्यात्मिक कार्य, प्रबोधन आणि जमेल तेवढी लोकसेवा करू लागला. अशा प्रकारे सुमार 50 वर्षे अवलियाने श्री रामेश्वराची आणि गावातील लोकांची सेवा केली. त्यामुळे त्यामुळे गावातील लोकांना अध्यात्माची गोडी लागली आणि सर्व गावच अवलिया श्री आलोबानाथ महाराज या नावाने ओळखू लागले. श्री रामेश्वाची आणि लोकांची सेवा करत असतानाच एका पूण्यदिनी श्रीआलोबानाथ महाराजांनी श्रीरामेश्वराच्या आशिर्वादाने त्याच ठिकाणी जीवंत समाधी घेतली. त्या महाराजांची आठवण म्हणून गावातील लोकांनी त्या समाधी स्थळावर एक सुदर मंदिर बांधले आहे.

अतिशय निसर्गरम्य वेंळगिवे गावात श्री रामेश्वर मंदिर आणि श्री आलोबाथ महाराज समाधी मंदिर पहाण्यासारखे आहे.


पुरळ-कोठारवाडी समुद्र किनारा (बीच)

तरळा-विजयदुर्ग मार्गावर विजयदूर्ग पासून अवघ्या 8 कि.मी. अंतरावर पुरळ-कोठारवाडी समुद्रकिनारा आहे. अतिशय सुंदर असा हा समुद्र किनारा केवळ प्रसिध्दीविना दुर्लक्षित राहिला आहे. नैसर्गिक अप्रतिम सौंदर्य, हिरवीगार सुरूची बने असे हे ठिकाण पर्यटकांना मोहून टाकणारे आहे.

 

श्री विमलेश्वर मंदिर आणि पांडवकालीन लेणी, वाडा.

देवगड विजयदुर्ग मार्गावर विजयदुर्ग पासून 14 कि.मी. अंतरावर आणि विजयदुर्ग पासून 18 कि.मी. अंतरावर वाडा हे गांव आहे. या गावापासून 1 कि.मी. अंतरावर किंवा वरील मार्गावरील विमलेश्वर मंदिर थांबा येथून अर्धा कि.मी. वर फणसे -पडवणे जाणा-या रस्त्याला लागूनच श्री देव विमलेश्वर मंदिर आहे. येथून काही अंतरावर सुंदर पडवणे सागरकिनारा आहे. संपूर्ण उत्तम डांबरी रस्ता आहे.

श्री विमलेश्वर मंदिर जांभ्या दगडाच्या गुहेत असून असून गाभारा, सभागृह व गॅलरी अशा तीन टप्प्यात ही गुहा कोरलेली आहे. गाभा-यामध्ये शिवलिंग असून मंदिरासमोर भव्य अंगण आहे. अंगणापासून मंदिराची उंची सुमारे 60 ते 65 फूट आहे. मंदिराच्या दर्शनी मध्यभागावर पाच मानवरूपी नग्न शिल्पे कोरलेली असून गुहेच्या दोन्ही बाजूला माहुतासह दोन हत्ती कोरलेले आहेत. अंगणातून देवळात प्रवेश केल्यावर प्रथम गॅलरी लागते. तेथे एक मोठी घंटा टांगलेली आहे. त्याच्यापुढे कातळावर 35 फूट रूंद व 15 फूट उंच असे सभागृह आणि त्याच्या बाजूने नक्षीकाम केलेले मोठेमोठे खांब आहेत. तेथून थोडया पाय-या चढल्यानंतर साडेसहा फूट उंच 16 फूट रूंद, 16 फूट लांब असा गाभारा लागतो. त्याच्या मध्यभागी शिवलिंग आहे. अशा प्रकारचे उंचावर शिवलिंग असणारे हे एकमेव मंदिर आहे.

मंदिरातील शिवपिंडावर दररोज अभिषेक केला जातो. अभिषेकासाठी वापरले जाणारे पाणी, दुध, निर्माल्य झालेली फुले इ. शेजारच्या डब्यात बकले जाते. ती तेथेच मुरतात परंतु त्यातील पाण्याचा अंश अजिबात बाहेर जात नाही, ही बाब आश्चर्यकारक आहे.

या मंदिरालगत मधुर पाण्याचा झारा बारामाही वहात असतो, घनदाट वनराईमुळे येथील पाणी उन्हाळयाच्या थंडगार असते. तर पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात ते उबदार असते. मंदिराच्या दोन्ही बाजूला काळभैरव गुहा आहे.

रस्त्यावरून मंदिराचा फक्त कळस दिसतो. मात्र प्रत्यक्षात पाय-या उतरून अंगणामध्ये जाऊन पाहिल्यास मंदिराच्या भव्यतेची कल्पना येते. सुंदर शिल्पकला आणि त्याच्या जोडीला रम्य निसर्ग आणि मानवी बुध्दी यांचा सुंदर मिलाप असलेले हे स्थळ पर्यटन दृष्टया अतिशय उत्तम स्थळ आहे. येथील घनदाट वनराई, रम्या आणि शांतता मनमोहून टाकते.


ph_padvane.jpg पडवणे किनारा (बीच)

विजयदुर्ग-देवगड मार्गावर देवगड पासून विमलेश्वर मंदिर 14 कि.मी. अंतरावर आहे. तेथून सुमारे 4 कि.मी. अंतरावर म्हणजेच देवगडपासून 18 कि.मी. तर विजयदुर्ग पासून 27 कि.मी. अंतरावरील समुद्राच्या शिंपल्यात एखदा अनमोल मोती लपावा तसेच निसर्गाच्या सान्निध्यात, डोंगरद-यांच्या कुशीत लपलेले पडवणे गांव. गावांच्या तिन्ही बाजूला निसर्गाच्या विविध रंगाच्या छटांनी उधळण केलेली हिरवगीगार वनराई आहे. गांवाच्या पश्चिमेला स्वच्छ,निळाशार अथांग समुद्र, त्याला लागनूनच असलेली सुरुची वनराई गांवाच्या सौंदर्यात आणखी भर घालते.
येथे जाण्यासाठी उत्तम डांबरी रस्ता आहे. येथील समुद्र किनारा स्वच्छ, विस्तीर्ण आणि स्मरणीय आहे. पश्चिमेला फेसाळलेला निळाभोर आरबी समुद्र आणि पूर्वेला वनराई असा हा सागर किनारा पर्यटकांना साद घालत आहे. डोहयांची पारणे फेडणारा हा समुद्र किनारा लोकप्रतिनिधी, ग्रामस्थ आणि पर्यटन खात्यानेही दाद न घेतलेल्याने पूर्णपणे दुर्लक्षित राहिला आहे. त्यामुळे पर्यटकांची येथे वर्दळ नाही. या बीचचा विकास केल्यास या परिसराचा कायापालट होईल. या किना-याला निसर्गाने दिलेल्या विलोभनीय सौंदर्यामुळे भविष्यात पर्यटकांची नक्कीच गर्दी वाढेल.

येथून जवळच निसर्गाच्या कुशीत फणसे गाव आहे. गावाच्या पायथ्याशी खाडी असून तिच्या दोन्ही बाजूस चिपीच्या सुंदर हिरव्यागार झाडांचे बन आहे. फणसे गावाच्या पश्चिमेला विस्तीर्ण समुद्र किनारा बावाच्या निसर्गसौंदर्यात अधिक भर घालतो. समुद्र किना-याच्या विर्स्तीण परिसरात शासनाने सुरुच्या हजारे वृक्षांची लागवड केली आहे. त्यामुळें हाही परिसर पर्यटकांसाठी स्मरणीच आहे.


आंग्रीया बँक

देवगड विजयदुर्गच्या पश्चिमेला सुमारे 100 कि.मी. म्हणजे साधारणपणे 70 सागरी मैल अंतरावर अरबी समुद्रात आग्रीया बँक हे पाण्याखालील बेट आहे. हे बेट मालवणपासून 120 कि.मी. अंतरावर तर रत्नागिरीपासून 170 कि.मी. अंतरावर आहे. तेथे जाण्यासाठी शिडाच्या होडीने सुमारे 12 तास तर यांत्रिक नौकेला हवामानानूसार 4 ते 5 तास लागतात. या बेटाची सुमारे 39 कि.मी. लांबी आणि रूंदी 10 कि.मी. असून त्ो सर्वसाधारण चौकोनी आकाराचे आहे. समुद्रसपाटीपासून साधारणपणे 20 मी. इतकी खोली आहे.

या आंग्रीया भागात बँकेच्या विहंगम आणि पर्यटनाच्या माहमेरू ठरणा-या भागाचे पहिले संशोधक सारंग कुळकर्णी आहेत. महाराष्ट्र शासनाने प्राथमिक स्वरूपात याच्या विकासासाठी 5 कोटी रूपयांची तरतूद केली असल्याने पर्यटकांना आता समुद्रातले गाव बधण्याचे भाग्य मिळणार आहे. यामुळे या समुद्र-गावात असलेले अनेक चमत्कार आता जगासमोर येतील या भागात जगातील दुर्मिळ असे जलचर तसेच जीवंत मोठे प्रवाळसमूह, देवमासे, समुद्र मत्स्यजीवन, स्फटिकासारखे स्वच्छ पाणी, विश्रांतीसाठी थांबलेले व्हेल आणि शार्क प्रजातीतील मासे पाण्यात बुडालेली जहाजे, त्यातील माल, निळसर स्वच्छ पाणी, कातळीचे भव्य पठार आणि अद्भूत असे बरेच काहीजे आतापर्यंत पुढे आले नाही ते, तेथे पोहोचण्याची, सौंदर्य न्याहाळण्याची अद्भूत संधी या आंग्रीया बँकेमुळे मिळणार आहे.

नावाप्रमाणे भविष्यात आंग्रीया बँक हे बेट पर्यटकांनी कॅश करणारी बँक ठरणारी आहे. यामुळे कोकणाची जागतिक स्तरावर आपली ओळख निर्माण करण्याइतपत अमाप सौंदर्य या बेटात सामावले आहे.

या ठिकाणी मासेमारी होत नसल्याने माशांच्या दुर्मिळ आणि भल्यामोठया प्रजाती, विविध रंगी प्रवाळ आढळून आले आहे. थायलंड, मॉरिशियस, लक्षद्विप, अंदमान, निकोबार, ऑस्ट्रेलिया येथील पर्यटन प्रवाळ समूहांवर चालते. याप्रमाणे आंग्रीया बँक बेटामुळे महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर भारताच्या पर्यटन विषयक संकल्पना बदलणार आहेत.

या आगळयावेगळया पर्यटनाचा तीन प्रकारे आनंद घ्यावा लागणार आहे. त्यात प्रथम डायरेक्ट डायव्हींग, दुसरे म्हणजे पिंज-यातून पर्यटकांना पाण्यात सोडणे आणि तिसरे म्हणजे काचेच्या बसेस पाण्यात सोडून पर्यटकांनी या बेटावरील सागरी वैविधतेचा अनेभव घेता येईल.
पूर्वी विजयदूर्ग बंदरात आंग्रेचा असलेला दरारा शत्रूला नामोहरम रिण्याची त्यांची कल्पकता पाहता आंग्रेच्या शौर्यपराक्रमामुळेच या बेटाला आंग्रीया म्हणून संबोधले जाते.

आपल्या शत्रूंवर गनिमी काव्याने हल्ला करण्यासाठी, शत्रूंवर टेहळणी करण्यासाठी, आरमाराची देखभाल करण्यासाठी आंग्रेंनी या बेटाचा निश्चित उपयोग करून घेतला असेल. कारण विजयदुर्ग किल्ल्यापासून सुमारे 300 फूट अंतरावर 12 मी. लांबीची पाण्याखलील भिंत याच कारणासाठी बांधली होती. ती आजही आहे.

येथील निळसर, स्वच्छ व नितळ पाण्यामध्ये मासेमारी करणे फार सोपे जाते. येथे विविध जातीचे मोठे मासे सापडत असल्याने मच्छिमारांचेही आता इकडे लक्ष लागले आहे. पर्यटनाच्या दृष्टीने राज्य शासनाने या दृष्टीने टाकलेले पाऊल विजयदुर्ग-आंग्रीया बँकेच्या विकासासाठी निश्चितच पर्यटनात भर टाकणारे आहे.


ऑलिव्ह रिडले कासवे

कासवांच्या जातीत दुर्मिळ होत चाललेली ऑलिव्ह रिडले जातीचे कासव देवगड तालुक्याच्या किनारपट्टीवरील तांबळडेग, मिठमुंबरी, देवगड, पडवणे आणि विजयदुर्ग किना-यावर आढळतात. यापैकी तांबळडेग आणि पडवणे येथील किनारा कासवांची उत्पत्ती क्षेत्र म्हणून ओळखला जातो. तांबळडेग येथिल निसर्ग मित्र मंडळाच्या वतीने येथील खाडीच्या द्वाराकडील वाळूत आवश्यक नैसर्गिक क्रिया कृत्रिमरित्या तयार करून ऑलिव्ह रिडले जातींच्या कासवांच्या अंडयांचे विणीच्या हंगामात (ऑक्टोबर ते एप्रिल) जतन करून ठेवले जाते. ठराविक काळाने या अंडयांतून पिल्ले जन्माला येतात. या पिल्ल्यांच्या सुरक्षिततेची विशेष दक्षता घेतली जाते. यासाठी वनविभागाचे सहकार्य मिळते. दुर्मिळ होत चाललेल्या ऑलिव्ह रिडले या कासवांच्या संवर्धनासाठी गेल्या काही वर्षापासून येथील निसर्ग प्रेमी आणि वन विभाग जाणीवपूर्वक प्रयत्न्ा करीत आहे. किनारपट्टीवर आढळणारी या कासवांची अंडी सुरक्षित ठेवण्यासाठी उपया योजना करण्याबरोबरच लोकांमध्ये जनजागृतीही केली जात आहे. आतापर्यंत सुमारे 2000 पिलांचे संवर्धन करून समुद्रात सोडण्यात आली आहेत. कासव संवर्धन मोहिमेला इ.स. 2002 मध्ये सुरूवात झाली. कासवांचे संवर्धन व्हावे आणि कोकणचा पर्यटनदृष्टया विकास व्हावा, पर्यावरण प्रमींकडून या मोहिमेला पाठबळ मिळावे म्हणून विविध ठिकाणचे निसर्गप्रेमी प्रयत्नशील आहेत. गुहागार येथील समुद्रकिनारीही असे प्रयत्न सुरू आहेत.


सर्प

हापूस आंब्याप्रमाणे सर्पांसाठीही देवगड प्रसिध्द आहे. जगामध्ये सुमारे 2500 जातीचे सर्प आढळतात. त्यापैकी भारतात 261 जातीचे सर्प आढळतात. यातील बहुतांश सर्प देवगड तालुक्यात आढळत असले तरी नाग, मण्यार (कांडर), घोणस, फुरसे यांसारखे निमविषारी सर्प मोठ्या प्रमाणात आढळतात.

येथील हवामान सर्पांना फार पोषक आहे. पूर्वी जांभ्या दगडांचे गडगे (कंपाऊंड वॉल) असायचे, त्यामुळे सर्पांना रहाण्यासाठी आयतीच जागा मिळायची. मात्र आता बहुतांश गडगे चिरंबंदी झाल्याने, वस्त्या वाढल्याने आणि पर्जन्यमानही कमी झाल्याने सर्पांची संख्या घटली आहे.
आपल्या कृषीप्रधान देशात सुमारे 30% अन्नधान्याची नासाडी उंदीर करतात. सर्पांचे मुख्य अन्न उंदीर असल्याने त्यावर नैसर्गिकरीत्या नियंत्राण ठेवण्याचे काम सर्प करतात.

विषारी सर्पांच्या विषाचां वापर हृदयरोग, दमा, फेकरे, वेदनाशामक इ. औषधांमध्ये केला जातो. सर्पदंशावरील एकमेव औषध प्रतिसर्पविष (Anti Snake-Venom) तयार करण्यासाठी नाग, मण्यार, घोणस आणि फुरसे या सर्पांचे विष एकत्र करून तयार केले जाते. पूर्वी वर्षातून एक-दोन वेळा असे सर्पांचे विष काढण्यासाठी शासनाचे पथक येथे येत असे.

सर्प ही निसर्गाची अनमोल देणगी असून त्याचे संरक्षण, संवर्धन आणि संशोधन करण्याची जबाबदारी आपलीच आहे. सर्पांबाबत गैरसमज दूर करून सर्प मानवाच्या हिताचाच आहे, अशी जनजागृती आता होऊ लागली आहे.


चिरेखाण

देवगड तालुक्यातील सडा भागात लहान मोठ्या ब-याच चिरेखाणी असल्या तरी देवगड परिसरात लिंगडाळ आणि विजयदुर्ग परिसरात वाघोटन येथे हा मोठ्या प्रामणातव्यवसाय चालतो.

सडा भागातील पडीक जमिनीत पृष्ठभागाकडून 3 फूटांपासून खाली जांभ्या खडकात हा चिरा काढला जातो. जांभ्या दगडाला साधारणपणे 1-1 ।। फूटावर चिर पडून चौकोनी आकाराचे चिरे काढले जातात. म्हणून याला चिरे म्हणतात. कोकणत सर्वत्र अशाच चि-यांपासून घरे बांधलेली आढळतात. या चि-यांचे वैशिष्टय म्हणजे भिंतीना जागा कमी लागते. घर बांधाताना चिखल किंवा सिंमेंट या शिवाय आणखी कोणताही कच्चा माल लागत नाही. अशा चि-यांनी बांधलेली घरे टुमदझ्र्रिं आणि उत्कृष्ट दिसतात. लिंगडाळ येथील चि-यापेक्षा वाघोटन येथील चिरा आकाराने मोठा आणि दणकट असतो. हल्ली यंत्राद्वारे खडक कापून चिरे काढले जातात.

चिरे काढणारे लोक स्थानिक असले तरी त्यांची वाहतूक आणि या अनुषंगाने इतर कामे करणारे मजूर सांगली, सोलापूर भागातील आहेत. या व्यवसायात सुमारे 10000 हून अधिक लोक गुंतले आहेत. अशा प्रकारे पडीक जमिनीचा उत्तम उपयोग केला जातो. चिरा तासून पडलेली माती आणि फुटके दगड रस्ता बांधण्यासाठी, कंपाऊंडसाठी आणि आंबा कलमांना अळी बांधण्यासाठी होतो. चिरे काढलेल्या ठिकाणी नैसर्गिकरीत्या भरपूर माती साठते.

वर्षाकाठी कित्येक कोटींची उलाढाल या व्यवसायात होतो.


मत्स्य व्यवसाय

भारतातील 9 राज्ये एकूण समुद्रकिनारी असून एकूण किनारपटटीची लांबी 7,517कि.मी. आहे. महाराष्ट्राच्या किनारपटटीची लांबी 720 कि.मी. आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या किनारपट्टीची लांबी 121 कि.मी. आहे. देवगड, विजयदुर्ग, तारामुंबरी, मिठमुंबरी, कातवण, तांबळडेग येथे मच्छिमार केंद्रे आहेत. या ठिकाणी समुद्रातील मासेमारी चालते. त्याचप्रमाणे वाघोटन, वाडातर, मुंबरी, तांबळडेग येथील खाडयांध्येही मासेमारी चालते.
येथे सुमारे 200 ट्रॉलर्स आणि 350 होड्या आहेत. या तालुक्यात सतरा ठिकाणी रापण पध्दतीने मच्छिमारी होती. मात्र सध्या यांत्रिक बोंटींच्या मोठया प्रमाणातील शिरकावामुळे आता फक्त तारामुंबरी, कातवण आणि तांबळडेग येथे काही प्रमाणात रापण पध्दतीने मासेमारी केली जाते. येथे दरवर्षी 7000 टनहून अधिक मासळी मिळते. वार्षिक उलाढाल 125 कोटी रूपयापेक्षा अधिक होत असून तालूक्यातील सुमारे 20% लोक या व्यवसायाशी निगडीत आहेत. विजयदुर्ग आणि देवगड येथेे नैसर्गिक सुरक्षित बंदरे असून येथे माशांची मोठया प्रमाणात खरेदी-विक्री होते.

या परिसरात पापलेट बांगडा सारंगा, कोळंबी, म्हाकूल, मुशी, बोंबील, ढोमा, रावस शेवंउ, बगळी, शिंगाळा, शेंगटी, बळा, सुरमई, तारली, पेडवे, कापी, लेपी, राणामासा, सौंदाळा, वाम इत्यादी प्रकारचे मासे मोठया प्रमाणात मिळतात. खाडीतील मुळे, तिसरे (इसरक्या/शिवल्या), कालवे यांचाही व्यवसाय चालतो. हंगामानूसार खेकडे ही मिळतात. माशांची लिलाव पध्दतीने खरेदी विक्री आनंदवाडी जेटी येथे केली जाते.


8.jpg देवगड तालुक्यातील आंबा उत्पादन - देवगड हापूस आंबा

हिंदुंच्या अनेक धार्मिक विधीत आंब्यांची पाने, मोहोर आणि फळे पवित्र व आवश्यक मानतात. आंबा हे पौष्टिक, चवदार, आणि औषधी फळे आहे. भरपूर सावली, त्याप्रमाणगे जळाऊ आणि इमारतीसाठी लाकूड देणारा हा वृक्ष आहे.

भारतात आंब्यांची लागवड सुमारे 4000 वर्षांपासून होत आहे. एकट्या भारतात 1000 च्या वर जाती आहेत. या पैकी हापूस ही जात सर्वश्रेष्ठ आहे.

भारतात हापूस उत्तर प्रदेश, बिहार, कर्नाटक, महाराष्ट्र, तामिळनाडू, या राज्यात मोठया प्रमाणात पिकतो. हापूस आंब्याला संपूर्ण दक्षिण कोकण किनारपट्टी उत्तम असली तरी देवगड परिसरातील हापूस आंबा हा देवगड हापूस या नावाने भारतात प्रसिध्द आहे.

देवगड भागात वर्षाला एका हापूस कलमाला 1000 पर्यंत फळे येतात आणि हा जा्गतिक उच्चांक आहे. मात्र दरवर्षी फळे येत नाहीत. ती एक वर्ष आड येतात. पायरी किंवा गावठी आंब्याला यापेक्षा अधिक फळे येतात्. आंबा साधारणपणे मोहोर आल्यापासून 4 महिन्यांनी पक्व होतो.

सध्या देवगड हापूस चव, रंग, वजन आणि टिकाऊपणा याबाबत जगप्रसिध्द लंडन आणि न्यूयॉर्क येथील आंब्याशी स्पर्धा करत आहे. देवगड तालुक्यात, सर्वत्र हापूस आंब्याच्या बागा आहेत. सडा भागात विरळ झाडे आहेत. तर खाडी किनारी खार भूमीत पाडा पोफळीचे प्रमाण अधिक आहे. उतरत्या आणि पाण्याचा निचरा होणा-या जमिनीत हापूस आंबा उत्तम पिकतो. या तालुक्यातील 35% लोक या व्यवसायात गुंतलेले आहेत. येथे 25 हून अधिक आंबा वहातूक कंपन्या आहेत. हंगामात दिवसा सुमारे 50 ट्रक आंब्याचे उत्पादन निघते. केवळ हापूस आंब्याची देवगड तालुक्यातील वार्षिक उलाढाल रू. 450 कोटीची आहे.


पारंपारिक नारळी पौर्णिमा उत्सव

गणपती उत्सव, शिमगोत्सवाप्रमाणेच कोकणत नारळी पोर्णिमेला फार महत्व आहे. येथील बहुतांश लोक विशेषत: मच्छिमार समाज नारळी पोर्णिमेदिवशी विधीपूर्वक सागराची पूजा करुन गा-हाणेघालतात. सागराला नारळ अर्पण करुन नैवद्य दाखवून पारंपारिक पध्दतीने हा उत्सव साजरा केला जातो. यामुळे खवळलेला समुद्र शांत होतो आणि मच्छिमारी करताना धोका होत नाही. कोणतेही संकट येत नाही, अशी मच्छिमारांची दृढ श्रध्दा आहे. नारळी पोर्णिमेपासूनच मच्छिमारीला सुरुवात करतात. मच्छिमार बांधवांप्रमाणेच या उत्सवात सागर किना-यावर ग्रामस्थही सहभागरी होतात. यावेळी फटाके उडविणे, नौका सजिवणे, कोकणी गाणी म्हणणे, विविध खेळ खेळणे, खेळांच्या स्पर्धा आयोजित करणे इत्यादी कार्यक्रम आयोजित केले जातात.


गणेशोत्सव

कोकणी आणि सण यांच नात अगदी अतूट आहे. प्रत्येक सण कोकणात मोठया उत्साहाने, भक्तीभावाने आणि विधीवत साजरा केला जातो. कोकणात दिवाळी, तुळशी विवाह, शिमगोत्सव, गणेशोत्सव,नारळी पोर्णिमा, स्थानक जत्रोत्सव फार मोठया प्रमाणात साजरे केले जातात. यातील सर्वात मोठा कित्यंक दिवस घरादाराचे रंगरुप बदलणारा एक आगळवेगळा सण गणेशोत्सव !

गणेशोत्सव कालावधीत घराघरात चैतन्याचे आणि मंगलमय वातावरण असते. गणेश पूजनाचे ठिकाण ठरलेले असते. किंबहुना घर बांधते वेळीच तशी सोय केलेली असते. बरेच गणपती हे घराण्याचे किंवा भावकीचे गणपती असतात. विभाक्त कुटुंबे असली किंवा नोकरी धांद्यानिमित्त वेगवेगळया ठिकाणी स्थायिक झाली असली तरीसुध्दा आपले मुळघर मानून सर्व गणेशोत्सवासाठी अमाप पैसा खर्च केला जातो. वर्गणी काढून किंवा आळीपाळीने प्रत्येक वर्षी गणेर्शोत्सव धुमधडयाक्यात साजरा केला जातो. बाप्पाच्या ससजावटीची, मुर्तीची, नैवेद्याची कमतरता भासू दिली जात नाही. गणपती पाहण्याचे निमंत्रण दिले जाते. वाडया-वाडयांतून आणि गावोगावी गणपती आणि त्यावेळी केलेली आरास पाहण्याचा कार्यक्रम आठ दिवस चालूच असतो. येणा-यांना प्रसाद म्हणून करंज्या दिल्या जातात.

गणेशमूर्ती बनविण्याचे काम सहा महिने आधीच सुरु होते. गणेशमूर्ती बनविण्याच्या उद्योगाला कोकणात गणपतीची शाळा म्हणतात. या व्यवसायासाठी किती नविन्य पूर्ण शब्द वापरला आहे. यावरुन लोकांची गणपती विषयी भावना दिसून येते. या कालखंडात गणपतीची शाळा गजबजून गेलेल्या असतात. तयार गणपतीची मूर्ती फार कमी लोक घेतात. आपल्या पसंती आणि कुवतीनुसार प्रत्येक वर्षी नवीन गणेशमूर्ती आणली जाते. त्यासाठी वर्णन, चित्र, कॅलेंडर, फोटो इत्यादि स्वत:कडील पाटासह कलाकाराकडे दिले जाते. प्रत्येकाच्या मागणीनुसार गणपतीची मूर्ती मूर्तीकार बरवितात. चतुर्थीच्या आधी आठ-दहा मूर्तीना रंगकाम सुरु होते. पूर्वी ब्रशने रंगकाम केले जाई. आता स्प्रे पेंटींग केले जाते. मात्र लहान-लहान नाजूक कामे हाताने केली जातात. अशी प्रत्येक गावात एकतरी गणपतीची शाळा आहेच. साधरपणे 500 रुपयापासून 5 हजार रुपयांपर्यनत घरगुती गणपतीचच्या किंमती असतात.

आनंदी वातावरणात गणपती प्रतिष्ठापना ठिकाणची साफसफाई केली जाते रंग रंगोटी केली जाते. भिंतीवर उत्साही चित्रे काढली जातात.हल्ली डिजीटल बॅनर मिळतात, बजेटप्रमाणे मखर व आसन केले जाते.

कोकणातील बरीचशी मंळळी नोकरीनिमित्त मुंबई किंवा इतरत्र असल्याने त्यांची घरे बंद असतात. मात्र गणेशोत्सव काळात एकही घर बंद नसते. किंबहुना अशी मंडळी आठ दिवस अगोदर गावी येतात. गावातील बाजारपेठाही सजल्या जातात. पुजेचे, मंडपाचे, आराशीचे साहित्य, तोरणे, मखरे, फळे, रंग, फटाके, रिबन इत्यादी साहित्याची दुकानात विजेच्या प्रकाशात रेलचेल सुरु असते. सजवलेली दुकाने रात्री उशीरापर्यन्त उघडी असतात. घराघरात सजावट रात्रभर सुरु असते.

प्रत्येक घरात या काळात चैतन्याचे वातावरण असतसे. सर्वजण समरसतेने काम करतात. गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यावर खीर-मोदकांचे नैवेद्य, आरत्या, भजने असे कार्यक्रम सुरु होतात. सवजण गणरायाच्या सेवेत कग्न असतात. वाडी-वाडीत भजने होतात. सामुदायिक आरत्या होतात. अनंत चतुदर्शीपर्यन्त मंगलमय वातावरण असते. गणेशमुर्तीचे विसर्जनही मोठया थाटामसटात केले जाते.


दशावतारी नाटके

कोकण व गोमंतक येथे सुगीनंतर देवतोत्सवात वा चातुर्मास्यात जत्राप्रसंगी दशावतारी खेळ करण्याची पूर्वापार प्रथा आहे. वेंगुर्ले, सावंतवाडी, मालवण आणि गोवा प्रमाणे देवगड भागातही दशावतारी नाटके लोकप्रिय आहेत. 

दशावतारी नाटके मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुध्द व कलंकी (कल्की) या भागवान विष्णुच्या दहा अवतारांवर आधारित असतात. तथापि ही सर्व पात्रे प्रत्यक्ष सभा मंडपात (रंगमंचावर) येत नाहीत. त्यातील काही प्रत्यक्ष रंगमंचावर येतात, तर काहींचा केवळ उल्लेखच केला जातो. या लोककलेचे वैशिष्टय म्हणजे यातील सर्व कलाकार हे पुरुषच असतात. 

या नाटकाची सुरुवात मध्यरात्रीला होऊन ते सकाळ पर्यन्त चालते. सर्वप्रथम सूत्रधार रंगभूमिवर येऊन विघ्नहत्या गणपतीला आवाहन करणारे धृपद म्हणतो. संपण्याच्या सुमारास रिध्दी-सिध्दीसहित गणपती रंगमंचावर येतो. त्याच्या मागोमाग सरस्वती येते. गणपतीचे आवाहन संपले की, सुत्रधार सरस्वतीची स्तुती करतो. सरस्वती त्याला आशीर्वाद देते यानंतर प्रतयक्ष खेळाला सुरूवात होते. नाटक सुरू होण्यापूर्वी पउद्यामागे धुमाळ म्हणजे गायन होते. नंतर मंगलाचरण व त्यावर गणपती-सरस्वतीचा प्रवेश असा क्रम असतो. पुढे वरयाचना व वरदान इ. प्रकारानंतर बह्मदेवाचा प्रवेश, संकासुराचे वेदचौर्य व विष्णूकडून त्याचे पारिपत्य इ. कथाभाग होतो. या नंतर मात्र पुढचे सर्व कथाप्रसंग गाळून एकदम गोपी-कृष्णाच्या लीला दाखविण्यात येतात. येथे पूर्वरंग संपून उत्तररंगाला प्रारंभ होंतो. त्यात एखाद्या पौराणिक कथेचे आख्यान असते. सूत्रधार आपल्या पद्यांतून कथानकाच्या विकासक्रम दाखवितो, तर पात्रे आपापली भाषणे स्वयंस्फूर्तीने म्हणतात. देव-दावन आणि राजे-राक्षस यांच्या युध्दांची दृष्ये रंगमंचावर दाखविण्यात येतात. राक्षसाच्या प्रवेशाच्या वेळी राळ उडविण्यात येते व तो आरडा-ओरडा करीत तलवारीच्या फेका फेकत रंगमंचावर प्रवेश करतो. देव-दावनांच्या युध्द प्रसंगी मृदंग व झांजा वगैरे वाद्यांचा एकच गजर चालतो. अखेरीस राक्षकांचा पराभव होतो. खेळाच्या शेवटी हंडी फोडून दहीकाला वाटतात व नंतर आरती होऊन खेळाचा शेवट होतो.

देव-दानवांचे युध्द म्हणजे दशावतारी नाटकातील प्रमुख आकर्षण, राक्षसाच्या प्रवेशाच्या वेळी राळेचा भपकारा उडवीत व त्याचे सैन्य समोरच्या बाजूने प्रेक्षकांच्या गर्दीतून येतो. त्यांची ती भयानक रौद्र रूपे, अललर्डुरच्या आरोळया, हातातील लखलखणा-या तलवारी व रोळेचा उसळलेला डोंब यामुळे प्रेक्षकांची दाणादाण उउते. शेवटी आख्यानानंतर पहाटेच्या सुमारास गौळणकाला (गोपाळकाला) होतो. त्यावेळी नाटकातील स्रीवेषधारी पात्र हातात आरती घेऊन ती प्रक्षकांत फिरवितो. प्रेक्षकही आरतीत पैसे टाकतात. जत्रेतील नाटकाचा शेवट गौळणकाल्याने होत असल्यामुळे त्याला दहिकाला असेही म्हणतात.

देवगड तालुक्यात श्री सद्गुरू दशावतार नाट्य मंडळ, मोर्वे ( प्रमुख- श्री सत्यवान कांदळगांवकर), श्री भूतेश्वर दशावतार नाट्य मंडळ, खुडी (प्रमुख श्री. महेश पाडावे) आणि श्री भगवती दशावतार नाट्य मंडळ, कोटकामते (प्रमुख श्री. नारायण हिंदळेकर) ही मंडळे दशावतार नाटकांची पंरपरा जोपासत आहेत.